Geen woorden


Kees Maas tekende, speelde toneel, zong, schreef en maakte beelden. Met minimale middelen bereikte hij veel.

RUMBOON

IK BEN EEN OUDE RUMBOON
IK LIG HIER IN EEN DOOS
MEN IS MIJ GLAD VERGETEN
EN DAAROM BEN IK BOOS

Een gesprek met hem maakt op die regel geen uitzondering. 'Ik realiseer me dat ik een moeizame klant ben om te interviewen.'

Er zijn mensen die zeggen dat het werk van De Enschedese School zich ondanks de verscheidenheid door één ding kenmerkt: wat gezegd moest worden, werd in de juiste vorm gegoten.Vaak wordt daarbij verwezen naar jouw werk.

Ja, maar wat er dan gezegd werd, was in het ene geval sterker dan in het andere, vind ik zelf.

Ook wordt er gezegd dat ook het mindere werk zijn kracht krijgt doordat het samengebracht is met sprekender werk en door de plaatsing daarmee samenwerkt.

Ik zie de noodzaak niet om de dingen een symbiose aan te laten gaan. Dat is het werk van museumdirecteuren. Ik denk daar altijd van: het had ook heel anders kunnen zijn en dan was het ook legitiem geweest.

Ik vind veel leden van De Enschedese School zulke bezeten mensen. Herken je zo'n indruk?

Bij de één wel, bij de ander niet. Maar dat laatste komt misschien ook omdat die laatsten dan een bezetenheid bezitten voor segmenten die niet zo mijn interesse hebben.

Stilte

Heeft het werk van De Enschedese School de kunst veranderd?

Het heeft ernaar uitgezien dat De Enschedese School een rol zou gaan spelen in vormgevend Nederland. Het blad werd vanwege de nieuwe vormgeving regelmatig in één adem genoemd met Hard Werken. Maar die jongens zijn nu toonaangevend en dat is De Enschedese School nooit geworden. Zij tekenen hun werk, in tegenstelling tot wij, nog steeds met hun naam, schuin streepje, Hard Werken.

Stilte

Ik krijg bij veel van jullie het gevoel dat jullie vinden niet de erkenning te hebben gekregen die jullie verdienden.

Stilte

Ik weet het niet.

Stilte

Nee, als ik terug kijk, vind ik dat de club bovenmatig veel erkenning heeft gekregen. In die tijd. Wat niet werd gerechtvaardigd door de kwaliteit die we leverden.

Hoe verklaar je dat?

Ik denk dat het iets nieuws was. Dat overigens later nooit meer in die vorm is terug gekomen. Het is door niemand anders opgepikt. Het heeft, zoals je terecht hebt geschreven, nooit school gemaakt.

Stilte

Maar toen was het er even en ik vond dat dat de grootste aandacht kreeg.

De groep? Of afzonderlijke leden? Of bepaald werk?

De Enschedese School. Iedereen kent die naam. Er zijn maar weinig mensen die buiten de bewondering voor het fenomeen ook zien dat er kwalitatief veel onder de maat was. Want: 'het is nieuw, het is eh... niemand anders die zoiets doet, eh... en, ziedaar, De Enschedese School beperkt zich ten ene male nooit tot één vorm, het is elke keer een andere vorm.' Alleen, het is nooit de diepte in gegaan, altijd de breedte in.

Op alle vlakken? Beeld, geluid, vormgeving... Is het allemaal een beetje van 'daar hebben we aardige dingen in gedaan maar ook ondermaatse...'

Daar hebben wij ook dingen in gedaan Zo denk ik daarover. We hebben een reukspoor achtergelaten. In al die disciplines.

Waren jullie in de ene discipline beter dan in de andere? Zijn er disciplines waaraan jullie niet hadden moeten beginnen?

Hm... Nee... Dat denk ik niet. Ik denk dat wij ons het sterkste zijn blijven vertonen in de parodie. Daar waar ik graag had gezien dat we echt de kunst in zouden zijn gegaan. In ons werk hebben we daar altijd een beweging omheen gemaakt. Dat had bijvoorbeeld de consequentie dat ik, toen die school op zijn einde liep en ik weer daadwerkelijke liefde voor de kunst opbracht, het gevoel had dat ik weer helemaal van voren af aan moest beginnen.

Ben je wel met de gedachte aan het maken van kunst bij De Ark binnen gekomen? De opzet was toch dat met toegepaste kunst de voorwaarden zouden worden geschapen voor het maken van autonome kunst?

Nee, die tegenstelling leefde bij mij niet zo. Bij anderen wel. Frans was bereid tot de spreekwoordelijke bedelstaf om zich op autonome kunst te concentreren.

En met welke gedachte ging jij naar De Ark?

Ik dacht niet gek veel maar wat ik dacht lag op de lijn van veelvormigheid. En het luchthartig op de hak nemen van kunst en allerlei andere culturele fenomenen. Ik sloot zo naadloos aan bij de School zoals die er was.

Stilte

Later ben ik die veelvormigheid als een te strak corset gaan beschouwen.

Wanneer? Waardoor?

Toen we in Amsterdam met kunstenaars in aanraking kwamen die wel de diepte in wilden, die mij de andere kant lieten zien.

Stilte

Overigens werd de kunst op de AKI nauwelijks serieus behandeld. Waar zo'n grenzeloos relativerende mentaliteit heerst, is het niet vreemd dat zo'n Enschedese School ontstaat.

Was het doorbreken van oude opleidingsvormen, met afgebakende disciplines, gericht op het ontwikkelen van een persoonlijke stijl, ook niet een genot, een ongelooflijke luxe, een &endash; vergeef me het woord &endash; eyeopener?

Ja.

Stilte

Maar ik denk dat het te ver door was geslagen in vergelijking met wat er op andere, schoolse, academies gebeurde. In Den Bosch was, denk ik, een beter evenwicht. Ik heb op de een of andere manier de indruk dat daar die broodnoodzakelijke symbiose tussen relativering en ernst meer aanwezig was dan in Enschede. Diezelfde eenzijdigheid heeft uiteindelijk ook De Enschedese School de nek omgedraaid. Als je de produkten van De Enschedese School op een rij zet, zie je wel dat ze verschuiven naar een gebied waar ik zelf toen ook flink aan toe was. Het werk van Jan van de Pavert, Kees de Goede, Jan Dietvorst gaf me in dat niets mooier was dan tweehonderdvijftig mensen gelukkig maken met iets moois, zelfs al was het liefdewerkoudpapier. Naast de ruimhartigheid van die houding kreeg het werk zelf ook meer inhoud. Alleen, toen Jan Dietvorst en ik hadden besloten om op die voet zelfstandig door te gaan, hebben we het niet gered. We wilden met zijn tweeën de Kunst Per Post van De Enschedese School voortzetten en verdiepen maar we slaagden daar niet in. Twee was te weinig.

Stilte

Kees, vindt je het heel erg als ik een cigaretje rook?

Ik zat me al af te vragen wanneer je dat ging vragen. Je hebt ze bij je!

Ik heb kretek bij me.

Oh, nee.

Jij wilt roken?

Ja, ik wil roken.

Shag?

Ja, heb je dat? Godverdomme, wat werkt die verwarming hier goed.

Het is armoe troef met die shag. Wil je echt geen kretek?

Ik ben heel conservatief, hoor.

Stilte

Een asbak. Ik had toch echt een asbak uit de oude Ark-periode.

Is die echt nog uit de Ark?

Ja, die achtervolgt me altijd. Trouwens, ga jij wel eens naar de winkel om je in de nieuwe asbakken te steken?

Jawel, ik hoorde eens dat je Marokkaanse asbakjes hebt waarin water zit zodat de volle asbak minder stinkt.

Handig van die Marokkanen. Maar ga even door.

Ik merk dat jullie eigenlijk allemaal op twee sporen hebben gezeten. Eentje van kijk-ons-eens en eentje van het-echte-werk-komt-maar-steeds-niet-van-de-grond.

Kijk, ik denk niet dat iemand van ons zijn talenten ooit ten volle heeft uitgebuit. Daar zijn we uiteindelijk allemaal te angstvallig voor. Dat zou de bedelstaf hebben kunnen betekenen.

Dat is de reden?

Ik denk dat niemand met volle tevredenheid op zijn loopbaan kan terugkijken. Kunstenaars met wie ik nu in contact sta zijn bereid om voor droog brood aan hun kunst te werken. Waarschijnlijk was een dergelijke houding nodig geweest om tot de kunst te komen die we eigenlijk wilden maken. Maar, aan de andere kant, ik heb sterke herinneringen aan die onverkoopbare oplages die we altijd maar opstapelden. Op een gegeven moment heb ik zelfs grote oplages in de afvalcontainer gegooid. Ik kon het gewoon niet allemaal meer kwijt.

Is dat geen boekverbranding?

Stilte

Tsja.

Stilte

Het is jammer dat we toch wel vaak mikten op iets flitsends in grote oplage en maar zelden op iets in kleine oplage maar waar we dan wel echt in geloofden.

Stilte

Toch geloof ik niet dat ik mijn werk ooit met de gedachte aan rijkdom heb gemaakt.

Stilte

Van dat soort werk is te weinig gemaakt.

Maar je wilde wel beroemd worden, je wilde het toneel op.

Ik wilde nooit het toneel op. Dat overkwam mij. Ik ging een verplichting aan en kwam die na. Willem wilde het toneel op en in mijn jeugdige dadendrang vond ik dat ik dingen moest doen die ik absoluut niet kon.

Wat deed jij dan op die academie? Uit jezelf.

Ik tekende kladblokjes vol. A5. Van de Hema.

Stilte

En toen ben ik met Willem in contact gekomen. Die wilde met zijn ideeën het toneel op. Dat was niet alleen Willem maar ook Paul Tornado.

Stilte

Dat we niet echt wilden blijkt ook wel uit het feit dat Willem nooit meer het toneel op gegaan is toen we uiteen gingen. Ik volgde alleen nog maar een terugtrekstrategie naar een wereld die als maar kleiner en beheersbaarder werd.

Hoe ging je van de kladblokjes naar toneel?

We gingen schrijven. Toneelstukken, sketches, liedjes. En ik deed mee.

Dat was een opdracht, een verplichting?

Ja. Als het werk klaar was, was ik niet degene die met een follow-up kwam.

Stilte

Maar ik geloofde er wel in dat het een broodnoodzakelijke aanvulling was op de serieuze en conceptuele kunst die hoogtij vierde, dat getoonde kunst een hoge amusementswaarde moest hebben. Daar is het werk van De Enschedese School mee doorspekt.

Jullie werk werd zeer op prijs gesteld door de academie, toch?

Ja.

Willem en jij wilden na de academie graag naar De Ark?

Ja, maar we werkten ook al jaren in die richting en het was jaren terug dat ik de laatste kladblokjes had volgetekend. Ik heb me er volledig aan overgegeven, ook tijdens De Enschedese School, dat de eerste ideeën niet van mijn hand waren.

Het is wel bekend dat je eigenlijk niet zo graag het toneel op wilde...

Oh ja?

Het verhaal gaat dat je eens bonje had met Willem maar er wel een optreden van de Kewi's was gepland. Johan en Frans zouden toen van schuimrubber twee koppen hebben gesneden, een ovale, dat was jij, en een vierkante, dat was Willem, en toen daarmee een poppenkast hebben opgevoerd. De Kewi's traden op! Klopt dat?

Ja, dat klopt.

Stilte

Het klopt wel maar ik kan er niet zoveel over zeggen. De Kewi's zijn jaren later ook uit elkaar gegaan.

Maar met die optredens kon je toch geen jaren vullen?

De Kewi's en De Enschedese School. Maar dan spreek je toch over een dubbele dagtaak, hoor. Dat was waanzinnig veel werk.

Twee, drie keer per week optreden en...

Nee, eindeloos schaven. En we waren verschillende karakters. Willem dominant, ik onderdanig. En ik kreeg steeds minder behoefte om mijn kop te lenen voor de ideeën van een ander. Willem kon het alleen met zijn tweeën en ik kon het niet met zijn tweeën. Na de Kewi's ben ik alleen op een atelier kunst gaan maken. Dat kon ik alleen als ik alleen was. Uiteindelijk kristalliseerde dat uit in een vorm die voor De Enschedese School toch weer acceptabel was. In de latere jaren van De Enschedese School heb ik veel werk van uitsluitend mijn eigen signatuur gemaakt.

Stilte

In de beginjaren moest alles collectief. Weliswaar is er van mijn talenten genoegzaam gebruik gemaakt, dat was echt hun verdienste, ze hebben het uit me getrokken, maar toch wilde ik alleen. Ik denk dat dat voor iedereen gold.

Stilte

Dat alleen werken heeft naar meer gesmaakt. En het collectieve werk ging in de weg zitten.

Maar de behoefte aan publiek dan? Die hadden jullie toch sterk.

Het was niet mijn idee om een publiek te hebben maar het idee van tweehondervijftig abonnee's omarmde ik met liefde. Ik maakte daar graag gebruik van.

Stilte

Eigenlijk gold het voor ons allemaal, zelfs voor een zakenman als Johan. Een groep kunstenaars en een klein, maar dankbaar publiek, dat wilden we allemaal.

Stilte

En Johan heeft tot op de dag van vandaag een niet uitgeblust groepsgevoel. Hij is de enige met een bedrijf waar zes of acht mensen van meeëten. Dat hebben wij allemaal niet.

Stilte

Wat staat er nog van je werk? Kun je nog naar je muziek luisteren?

Nee.

Is het slecht?

Nee.

Stilte

En het idee van de muziek en het idee van De Enschedese School zijn naadloos op elkaar te leggen. Het idee om thuis met heel eenvoudige middelen een werkstuk te maken dat beheersbaar was, dat was het gemeenschappelijke. Toen we bij de tweede plaat met grote budgetten gingen werken, werd ik doodongelukkig.

Stilte

Maar over waardering hadden we niet te klagen. Net als met de produkten van De Enschedese School. Geen Top Pop, geen Count Down, maar wel de andere kanalen. We zijn twee jaar bij Rik Zaal op de radio geweest. Van de week sprak ik nog iemand die de uitzendingen getaped had en ze nog draaide.

En is het alleen kunst maken gelukt?

Nee.

Stilte

Maar over het algemeen kan ik nog wel vierkant staan achter de produkten waar alleen mijn eigen naam onder staat. Achter de verfkwast en andere dingen. Ik kan nog heel erg staan achter individuele produkten maar heel weinig achter de collectieve. En dat zijn toch de dingen waaraan De Enschedese School zijn naam ontleende.

En het vakantieboek dan?

Jawel, daar werken dingen wel samen. En de eerste Kewi-LP is ook OK. Ik kan er niet naar luisteren maar ik kan ook markies De Sade niet lezen terwijl toch weet dat zijn werk zeer waardevol is.

Stilte

Ondanks dat die dingen absoluut niet op elkaar lijken.

Stilte

Misschien dat daar ook een nog steeds niet overwonnen verwerkingsproces in zit. Het is natuurlijk vreemd dat ik individuele produkten hoog kan waarderen en collectieve bepaald niet. Ik heb een blik met four oil balls op mijn bureau staan maar dat is te bespottelijk voor woorden. Het kan absoluut niet. Het is gewoon een blamerend dieptepunt. Dat symboliseert voor mij echt de negatieve kanten van een moedwillig collectief.

Maar de foto, waarop je met al die blikken staat, is goed.

Ja, maar die gaat niet over het produkt maar over het idee dat ik omhels. Zo'n uitgeverijtje dat voor de kat z'n kut dingen produceert waar in eerste instantie niemand op zit te wachten maar die uiteindelijk iets waardevols hebben &endash; voor de oliebollen geldt dat niet &endash; voor een paar honderd mensen.

Stilte

Voor mij blijven levendig in herinnering de slechte produkten die er ook zijn geweest, zo goed als allerlei schaamtevolle dingen uit het verleden je helderder voor de geest staan dan menig hoogtepunt.

Stilte

Ik realiseer me dat ik een moeizame klant ben om te interviewen.

Nee, je zegt in weinig woorden heel veel. Dat verwachtte ik ook. Terwijl Frans...

Ja, die kun je gewoon 'aan' zetten.

Stilte

Maar het is wonderlijk hoe zo'n karakter als dat van mij daarbij verzeild is geraakt.

Stilte

Er zijn ambities die ik niet heb waargemaakt.

En vind je dat zeefdrukken dat je nu doet mooi?

Ja. Dat is een prachtige techniek.

Stilte

En ik ben er heel erg goed in.

Klopt het dat je nog een pers van De Ark hebt ?

Ja.

Stilte

Die is zelfs van voor mijn eigen tijd daar.

En daar werk je nog steeds mee?

Ja.

En wat maak je erop?

Jan Dietvorst en ik hebben een uitgeverijtje in grafiek. De pers is de enige manier van reproduceren die ons nog rest.

Hoe werkt die uitgeverij?

Het werkt een beetje als de laatste periode van De Enschedese School. We drukken grafiek in kleine oplage en verkopen dat. Bij de eerste twee prenten die we maakten was er één van Jan en één van mij. Maar dan kom je er heel gauw achter dat dat geen levensvatbaar uitgeverijtje oplevert. Net als bij De Enschedese School besloten we op zoek te gaan naar kunstenaars. Maar als we een kunstenaar hebben gevonden die met ons in zee wil gaan, dan is &endash; en dat is ook meteen het manco van het uitgeverijtje &endash; dan is de onderneming al geslaagd op het moment dat die prent af is en er nog geen een verkocht is. Want dan hebben we vaak heel goed met de kunstenaar samengewerkt. En één van de exemplaren is voor Jan en één voor mij. Eigenlijk zijn we onder een ander mom bezig een enorme kunstcollectie op te bouwen.

Hebben jullie geen abonnee's?

Nee.

Zouden jullie het klanten verbieden zich te abonneren?

Nee.

Stilte

Ik meen het serieus als ik zeg dat dat uitgeverijtje voor mij bepaalde verbintenissen heeft met die mentaliteit van De Enschedese School.

Stilte

Ik moet weer aan het werk.


<<<

Beeld * Tekst * Uitleg * Leven * Thuis

© fred dijs, In beeld, tekst en uitleg, 1996